Lý thuyết Bài 4. Khái niệm văn minh. Một số nền văn minh phương Đông thời kì cổ - trung đại (phần I) SVIP

I. KHÁI NIỆM VĂN MINH

- Văn minh là trình độ phát triển cao về vật chất và tinh thần của xã hội loài người.

- Văn minh phản ánh giai đoạn phát triển cao của văn hoá, khi xã hội đã vượt qua thời kì nguyên thủy, dã man.

- Những dấu hiệu cơ bản để nhận diện một nền văn minh gồm:

+ Sự ra đời của nhà nước.

+ Sự hình thành đô thị.

+ Sự xuất hiện của chữ viết.

+ Những tiến bộ trong tổ chức xã hội, luân lí và kĩ thuật, nhằm nâng cao đời sống con người.

Hình 1. Hình ảnh minh họa văn minh

- Văn hoá là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong suốt quá trình lịch sử.

- Văn hoá tạo nên bản sắc và đặc trưng riêng của mỗi xã hội hay cộng đồng.

- Mối quan hệ giữa văn hoá và văn minh:

+ Văn hoá xuất hiện đồng thời với sự ra đời của loài người.

+ Văn minh chỉ xuất hiện khi xã hội phát triển đến trình độ cao hơn.

II. MỘT SỐ NỀN VĂN MINH PHƯƠNG ĐÔNG THỜI CỔ - TRUNG ĐẠI

- Những nền văn minh đầu tiên của nhân loại ra đời vào khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN.

- Các trung tâm văn minh sớm nhất tập trung ở:

+ Đông Bắc châu Phi.

+ Tây Á.

- Trong thời cổ đại, phương Đông hình thành bốn trung tâm văn minh lớn:

+ Ai Cập.

+ Lưỡng Hà.

+ Ấn Độ.

+ Trung Hoa.

Hình 2. Bốn nền văn minh lớn thời trung đại

- Sang thời trung đại:

+ Ở Nam Á và Đông Á, văn minh Ấn Độ và Trung Hoa tiếp tục phát triển.

+ Ở Đông Bắc Phi và Tây Á, nhiều khu vực chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn minh A-rập trong thời gian dài.

Bảng khái quát niên đại một số nền văn minh phương Đông thời cổ – trung đại

1. Những thành tựu tiêu biểu của văn minh Ai Cập cổ đại

- Văn minh Ai Cập cổ đại hình thành và phát triển gắn liền với dòng sông Nin.

- Nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi, người Ai Cập đã sáng tạo nên một nền văn minh rực rỡ và độc đáo.

Hình 3. Sông Nin

a. Chữ viết:

- Người Ai Cập cổ đại đã sáng tạo ra chữ tượng hình, một trong những hệ thống chữ viết cổ xưa nhất thế giới (khoảng hơn 3000 năm TCN).

- Trên cơ sở chữ viết cổ phương Đông, người Phê-ni-xi phát triển bảng chữ cái Phê-ni-xi, được xem là tiền đề của nhiều hệ chữ cái hiện nay.

- Chữ viết giúp người Ai Cập:

+ Ghi chép lịch sử.

+ Lưu giữ tri thức về văn học, toán học, thiên văn học,…

+ Để lại nhiều tư liệu quý giá cho hậu thế.

Hình 4. Chữ tượng hình của người Ai Cập

b. Khoa học - kĩ thuật:

- Toán học:

+ Sử dụng hệ đếm thập phân.

+ Biết các phép cộng, trừ.

+ Tính được diện tích các hình cơ bản.

+ Biết sử dụng số π (pi) với giá trị xấp xỉ 3,16.

- Thiên văn học:

+ Quan sát chuyển động của các thiên thể.

+ Sáng tạo lịch dựa trên chu kì vận động của Mặt Trời.

- Y học:

+ Có hiểu biết tương đối chính xác về cơ thể người.

+ Vận dụng kiến thức giải phẫu trong chữa bệnh và kĩ thuật ướp xác.

=> Những thành tựu này phục vụ trực tiếp đời sống xã hội, tạo nền tảng cho sự phát triển khoa học - kĩ thuật về sau.

Hình 5. Hiện trạng xác ướp Ai Cập cổ đại sau hàng nghìn năm

c. Kiến trúc - điêu khắc:

- Các công trình kiến trúc tiêu biểu của Ai Cập cổ đại gồm: Kim tự tháp, đền thờ, cung điện. => Đây là những di sản có giá trị lớn về lịch sử, văn hoá và nghệ thuật, mang ý nghĩa đặc biệt đối với Ai Cập và toàn nhân loại.

- Bên cạnh kiến trúc, nghệ thuật điêu khắc Ai Cập cổ đại cũng đạt đến trình độ rất cao với nhiều tác phẩm nổi tiếng, như:

+ Tượng Nhân sư ở Ghi-da.

+ Tượng chân dung của Nê-phéc-ti-ti.

+ Nắp quan tài bằng vàng của pha-ra-ông Tu-tan-kha-mun,…

- Nhiều công trình kiến trúc và tác phẩm điêu khắc của Ai Cập cổ đại vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Chúng không chỉ thể hiện sức lao động bền bỉ, trí tuệ và óc sáng tạo của con người thời cổ đại mà còn là những di sản vô giá của nhân loại.

=> Những thành tựu đó cho thấy sự phát triển rực rỡ của nền văn minh Ai Cập cổ đại, đồng thời đặt nền móng quan trọng cho sự phát triển của văn minh nhân loại trên nhiều lĩnh vực trong các thời kì sau.

Hình 6. Tượng Nhân sư và quần thể kim tự tháp ở Ghi-da